Met een lichte wrevel beschouw ik de aandacht die leven en werk van Pedro Pablo Medardo ‘Dada’ de Marchena de afgelopen jaren heeft gekregen. Met name zijn pamflet Ignorancia ó Educando un pueblo (uit 1929) is een opmerkelijke bekendheid ten deel gevallen. De vertaling van dit Papiamentstalige schotschrift is te vinden in de monografie Medardo de Marchena; Staatsgevaarlijk in koloniaal Curaçao (Haarlem, 2021). Deze publicatie – zeer recentelijk in uitgebreide versie opnieuw verschenen – was m’n krachtigste poging om zijn leven en werk een meer prominente plaats in de geschiedenis te geven. Die aandacht is er gekomen, maar dit ligt vooral aan andere (f)actoren dan die monografie.

door Aart G. Broek

Op maandag 19 december 2022 bood de toenmalige premier Mark Rutte excuses aan voor het leed dat het koloniale verleden de slaven en hun nazaten had berokkend. Tot op de dag van vandaag zouden wij allen de last van dit verleden op de schouders meedragen. Met de excuses kon de emancipatorische heling eindelijk beginnen. Hiertoe werden tientallen miljoenen op de begroting van de Nederlandse staat, van provincies, steden en eeuwenoude bedrijven opgevoerd.

Ets Medardo de Marchen – 2021 – Bert Kienjet

RECHTBANK / De fikse bedragen voor de heling maken het mogelijk om schijnwerpers te richten op de slavernij, en de vormen van verzet daartegen. Zegenrijke ontwikkelingen, zolang de koloniale geschiedenis, de slavernij en de ontwikkelingen nadien maar nadrukkelijk worden veroordeeld. Geschiedschrijving is een ‘rechtbank’ geworden, waar op voorhand bekend is wat de uitspraak behelst. In die mal worden werk en leven van De Marchena meegenomen. 
In Nederland is er inmiddels een fikse laag van ‘deugdzame’ (politiek) bestuurders, beleidsmakers, topambtenaren, wetenschappers, journalisten, literair auteurs en kunstenaars ontstaan, die voorschrijft waaraan onderzoek en presentaties dienen te voldoen. De algehele noemer is: diversiteit en inclusie. Hierbij is de genoemde ‘veroordeling’ van eeuwen geschiedenis leidend en deze opstelling verdraagt geen tegenspraak.
            Deze vooringenomenheid zorgt er ook voor dat belangwekkende punten van De Marchena’s kritiek onderbelicht blijven. Ongetwijfeld kritiseert De Marchena de rooms-katholieke missie, het koloniale bestuur en het grootkapitaal. Hij laat het daar echter niet bij. Zijn kritiek richt zich ook op de nazaten van de slaven en op hen die – toentertijd – nog in slavernij werden geboren. Hij zal zijn pamflet juist daarom in het Papiaments hebben geschreven. Hij waarschuwt de nazaten met luid geërgerde stem om de autoriteit van voormalige plantage- en slaveneigenaar niet in te ruilen voor de autoriteit van kerk, kapitaal en koloniaal bestuur. Hij verafschuwde het blijven hangen in het slavengedragspatroon van afhankelijkheid, onderdanigheid en gedienstigheid.

Een van de twee ‘Carta pastoral’ van De Marachena

VERMOGEN / Het werd hoog tijd om het eigen vermogen te exploreren en te exploiteren. Verzet op zich is geen garantie dat er iets in gunstige zin zal veranderen. Voor positieve ontwikkelingen dienden de nazaten allereerst de gelegenheid met beide handen aan te grijpen zich te scholen (wat De Marchena zelf ook had gedaan). De nazaten dienden met anderen de discussie aan te gaan (wat De Marchena volop deed in de debatteerclub ‘Jong Curaçao’). Zij moesten meningen delen, scherpen, bijstellen, vormen (wat De Marchena deed in de krant de Onpartijdige). Een diversiteit in media moest worden opgezet. De nazaten moesten zich waar maar mogelijk organiseren in groter verband, politiek leren uitspreken, doelgericht veranderingen inzetten. Ze moesten bovenal met elkaar in zichzelf investeren.
Kortom, De Marchena pleit ervoor om eerst eens te laten zien waartoe je zelf in staat bent vóór je anderen om hulp van enigerlei aard vraagt. Het komt mij voor dat hij zich omdraait in zijn graf, wanneer hij weet zou hebben van de bouw van een slavernijmuseum in Amsterdam voor zo’n honderd miljoen euro. Zijn eigen mensen – op de eilanden en in de diaspora – behoeven ondersteuning voor de uitbouw van deugdelijk onderwijs om het lang bestaande emanciperen te versterken. Om heden ten dage zo optimaal mogelijk te kunnen meedraaien in een veeleisende wereld is de beheersing van een fikse reeks basisvaardigheden vereist. Er is geen toekomst te bouwen op het verleden dat is opgeslagen in een peperduur gebouw in de haven van Amsterdam.

EMANCIPATORS / De Marchena eiste investeringen van de nazaten zélf in hun verdere emancipatie, zoals velen van zijn tijdgenoten en mensen die na hem kwamen verlangden én realiseerden. Te denken valt onder meer aan Willem E. Kroon, Manuel Fray, ‘dòktòr’ Moises F. da Costa Gomez, Pierre A. Lauffer, Ernesto Petronia, Ornelio ‘Kees’ Martina, Joceline Clemencia, Elis Juliana, Frank Martinus Arion, Gilbert Wawoe, Etienne Ys, Gibi Bacilio, Jandino Asporaat en Lucille George-Wout. (We zwijgen even over de nazaten die het emanciperen heftig ondermijnden.)

Muurschildering van ‘Hidden hero’ Medardo de Marchena door Avantia Damberg

De idee dat er door ene Rutte een komma werd gezet om eindelijk te kunnen beginnen aan persoonlijke en sociale heling, aan emancipatie en vooruitgang is schaamteloos. Het is een vernedering van inspirerende geesten als De Marchena en van de talloze yu’i tera (landskinderen) die hem voorafgingen en die na hem kwamen. Zij zijn geen verzetshelden, maar heldhaftige emancipators. Verzet anticipeert op emancipatie, en in zoverre nog nodig, is verzet nog slechts een bescheiden onderdeel van het emanciperen, dat al minstens 150 jaar gaande is – werk-in-uitvoering …

Presentatie bij gelegenheid viering 50-jarig bestaan uitgeverij In de Knipscheer, Pinto-Huis, Amsterdam, 22 maart 2026